De preek en de moraal zijn terug in het theater, gevoed door anti-Wilderssentiment.

‘Hoogmoed baart populisten, populisten haten polemisten,’ oreert Helmert Woudenberg in de voorstelling Dankwoord?. Zijn stem zwelt aan, hij houdt zijn hand hoog, alsof hij donder uit de hemel aankondigt. De zwarte achtergrond, het spreekgestoelte, de serene stilte. Zijn priemende ogen recht op het publiek gericht.

Als het cabaret was geweest, was het niemand opgevallen. Cabaretiers staan alleen op het podium, richten zich tot het publiek. Elke cabaretier heeft een boodschap, impliciet of expliciet, lyrisch of poëtisch, genuanceerd of polemisch. Natuurlijk gaat het in eerste instantie om de lach, maar de boodschap telt net zo zwaar mee. Cabaretiers oreren, fulmineren, preken. Toon Hermans had zelfs een programma dat ‘De Preek’ heette. Freek de Jonge, de domineeszoon, is een woordenkanon die zijn publiek van lach naar schuld en weer terug dirigeert in minder dan een uur.

Maar in het toneel bestaat de zogenaamde ‘vierde wand’, de onzichtbare muur tussen acteurs en publiek. Het klassieke drama speelt zich af op het bühne, verwijderd van de toeschouwers. De personages vechten een probleem uit, er zijn voor- en tegenstanders (protagonisten en antagonisten) en soms rolt er een moraal uit, maar dat gebeurt meestal impliciet. Nu lijkt echter de preek terug in het theater.

Theatermaakster Laura van Dolron heeft het in haar jongste performance Iemand moet het doen, waarin ze alleen op het podium staat (als een echte voorganger), over de ontevreden burger die maar zegt wat hij wilt. Ze verlangt zo naar de stillen, de verlegenen, en steekt daartoe de loftrompet af over het roerloze en zwijgende publiek, de stille kerkganger die geen weerwoord geeft. Van Dolron heeft dan alle ruimte om haar redevoering over meditatie, liefde, anti-reclame en kapitalisme, de onderdrukking van Palestijnen en haar hekel aan Wilders af te steken. De woordenstroom is bijna louterend en had in een kerk niet misstaan.

Haar zelfbenoemde genre ‘stand-up philosophy’ had ook ‘staand op de kansel’ kunnen heten. In Van Dolrons optredens geselt ze zichzelf, maar ook de toehoorder krijgt er van langs. Die wordt op het verkeerde been gezet, met een schuldgevoel naar huis gestuurd of tot nadenken gedwongen.

Nog directer vanuit een traditioneel toneelstuk is het stuk Vijand van het Volk van Toneelgroep Maastricht, dat nu door het land reist. In dit drama uit 1882 van Henrik Ibsen wordt een klein Noors kuuroord geteisterd door een vergiftigd zwembad. De dorpsarts, Thomas Stokman, ziet het als zijn plicht dit euvel aan het licht te brengen, maar als de dorpsbewoners ontdekken dat die openbaarheid het einde zou betekenen van de toeristische inkomsten, komen ze in opstand. Acteur Olaf Malmberg als dokter Thomas Stokman richt zijn antwoord als donderpreek direct tot het publiek, als een ontvlamde prediker in het heetst van zijn sermoen.

‘Geachte dames en heren, waarde toeschouwers, u draagt mede de verantwoordelijkheid voor de ondergang van ons land. Iedereen heeft er de mond vol over dat politici naar het volk moeten luisteren, maar beste mensen, het gros van het volk is dom, bekrompen en abject.’

Zijn tirade heeft alle kenmerken van een preek, alleen de directe Bijbelse verwijzingen ontbreken. Maar de bevlogen boodschap, de moraal, en de referentie aan de actualiteit zijn allen aanwezig. Met gesloten ogen waan je je in een kerk.

‘De beroepen van acteur en dominee liggen niet zo ver van elkaar af,’ zei de onlangs overleden acteur Henk van Ulsen die was voorbestemd dominee te worden. Theatrale dominees hadden acteurs kunnen zijn, zo bewees onlangs het Friese gezelschap Tryater met de voorstelling Zelle over de charismatische predikant Johannes Zelle.

Maar het is niet zozeer de dominee die zijn plek in het theater opeist als wel zijn medium: de preek. In een post-fortuyniaans tijdperk waarin de onderbuik een stem heeft gekregen, schreeuwt die stem om weerwoord. Uit weerzin voor ononderbouwde meningen die allen gestoeld zijn op emotie grijpt de theatermaker naar de onderbouwde, coherente, overtuigende vorm van de domineemonoloog.

De theatergroep Opium voor het Volk (ironisch genoeg vernoemd naar Karl Marx’ opvatting over religie) maakt theater over de huidige generatie twintigers en dertigers. In hun meest recente toneelstuk Hond (geschreven door Willem de Vlam) lijkt plotseling de dominee op te staan, in dit geval in de gedaante van een ‘columnist van een kwaliteitskrant’. Deze columnist fulmineert en oreert over gevangenschap van je eigen driften, behoeftebevrediging en het gebrek aan vrijheid. Om meer te zijn dan een dier moet je een moraal hebben is de boodschap. De preek van acteur Tijn Docter had een beroepscalvinist niet misstaan.

Rode draad in deze voorstellingen lijkt de beroering onder theatermakers over het huidige populistische klimaat. Opvallend vaak klinkt een krachtig anti-Wilders sentiment. Aangemoedigd door Wilders’ expliciete standpunten, grijpen theatermakers de preek aan om weerwoord te geven. Het past in deze tijd van helderheid, botheid en recht voor zijn raap zeggen waar het op staat. De preek is de vorm par excellence die eeuwenlang is gebruikt ter beroering, ophitsing en uitnodiging tot overpeinzing.

Waar komt die behoefte aan prediken vandaan? Het relativerende en het ambigue zijn niet meer toereikend in een maatschappij waarin iedereen zich uitspreekt. Ook theatermakers moeten weer zonder schaamte hun visie kunnen uiten. Theatermaker Eric de Vroedt, die sinds 2004 met zijn tiendelige mightysociety reeks voorstellingen maakt over de actualiteit vatte het een interview bondig samen: ’Na de moord op Pim Fortuyn en Theo van Gogh moest er iets veranderen in het Nederlandse theater. Het was te narcistisch.’

Maar misschien is de oorzaak vooral te zoeken bij de ingedutte toeschouwers, het passieve volk. Olaf Malmberg wijst in Vijand van het Volk als strenge predikant naar zijn publiek: ‘U, dames en heren toeschouwers, kunt wel veilig vanuit uw zetels van pluche naar dit toneelspel kijken dat zich in het verre Noorwegen afspeelt, maar het gaat over u, het gaat over Nederland, het gaat over een gevaarlijk verschijnsel van de laatste jaren, namelijk populisme. En ik waarschuw u.’