Marlies Heuer, Jan Kuijken en Ria Eimers maakten de muzikale voorstelling Szymborska!. Dit weekend in Amsterdam te zien.
“Als poëzie mooi is, dan voelt het alsof het speciaal voor jou is geschreven,” zegt Marlies Heuer, actrice, in het kleine Dijktheater aan de Da Costakade waar ze repeteert. Dat gevoel had Heuer altijd al bij de gedichten van de Poolse dichteres Wislawa Szymborska (1923), Nobelprijswinnares. “Ik heb een passie voor haar gedichten. Qua taal is ze heel speels, het is ook een taal die muziek oproept. Het voelde alsof ze ons uitnodigde een voorstelling over haar gedichten te maken.” Met ‘wij’ bedoelt Heuer zichzelf en haar geliefde Jan Kuijken, Vlaams componist. Al eerder maakte de actrice – die schitterde in de Proust-cyclus van Guy Cassiers en onlangs nog op het witte doek verscheen in De laatste dagen van Emma Blank – een voorstelling met Kuijken, Dubbelconcertino. Nu was het Szymborska die de twee naar het repetitielokaal lokte.
“Haar gedichten hebben een ogenschijnlijke eenvoud,” vertelt Heuer. “Maar er ligt heel veel onder. Zij kan als geen ander het vraagteken verwoorden. Haar favoriete zin is: ik weet het niet. Het mooie aan haar gedichten is dat ze dingen gebruikt die tastbaar zijn om haar verbazing over de wereld te beschrijven.”
Actrice Ria Eimers sloot zich aan bij het koppel. Het komische, soms wat grove spel van Eimers contrasteert met de beheerste, minutieuze bewegingen van Heuer. Kuijken bedient alle muzikale instrumenten, van de cello tot de piano en de synthesizer. Het wonderlijke trio lijkt een afspiegeling van de bijzondere dame Szymborska.
“Fascinerend is ze,” zegt Heuer. “Ze is 86, maar ze laat nog altijd niets over zichzelf los. Ze heeft de Nobelprijs gewonnen, maar ze doet niet gewichtig. Dat spreekt me aan.” Heuer pakt een dik boek erbij, Szymborska’s biografie. “Weet je wat ook zo mooi is, ze heeft haar hele leven collages gemaakt.” Heuer bladert naar een pagina met een collage: een gelijmd plaatje van een Neanderthaler op een kleurige achtergrond. “Ik houd daar ook van,” geeft Heuer toe. “Ze heeft heel fantasievolle dingen gedaan. Dat spreekt de speler in mijzelf aan.”
Opvallend genoeg had de Poolse dichteres een hekel aan toneel, maar amateurtheater droeg ze een warm hart toe. “Het liefst met scheve pruiken en slechte schmink.” Het tussen de schuifdeuren toneel passen Heuer, Kuijken en Eimers ook toe. Kamerschermen scheiden de coulissen af, een roze doek is dan weer jurk dan weer theatergordijn. Heuer: “In een van haar gedichten, ‘Meisjes van Troje’ beschrijft Szymborska hoe ze zelf graag een doek omsloeg en Helena van Troje speelde.”
Voor Szymborska is het zesde bedrijf van een tragedie het mooist. Een tragedie heeft vijf bedrijven. “Ze bedoelt het buigen, de acteurs die weer opstaan uit de dood en het afschminken.” Heuer kent dat gevoel. “Soms ben ik pas echt ontroerd als de acteurs applaus komen halen. Dat is de ontlading van de toeschouwer. In een van Szymborska’s gedichten is theater een metafoor voor het leven. Je kunt er niet voor repeteren, maar je speelt wel mee.’
De gedichten lenen zich goed voor het theater, vindt Heuer. “Maar het is niet makkelijk. Het is een avontuur om van poëzie theater te maken. Je moet de taal de taal laten. Het risico is dat je te veel gaat uitbeelden.” Daar komt de muziek bij kijken, gecomponeerd door Jan Kuijken. “Je moet vanuit de muziek de taal benaderen, zonder dat de muziek alles inkleurt. Soms moet je juist tegen de woorden ingaan.” Als alles dan in balans is – spel, tekst en muziek – dan is de voorstelling geslaagd. “Wij noemen het een theatraal concert.”
Szymborska! 27-29 november Theater Bellevue, www.theaterbellevue.nl